لطفا در مورد تحصیلات و مدارک علمی آقای دکتر حسابی توضیح دهید.

آقای دکتر حسابی در هفت سالگی، تحصیلات ابتدایی خود را در لبنان و با تنگ‏دستی‏ها و مرارت‏های دور از وطن آغاز کرد. قرآن کریم، دیوان حافظ، گلستان و بوستان سعدی، شاهنامه فردوسی، مثنوی مولوی و منشآت قائم مقام را هم نزد مادر فاضله‏شان در منزل آموخت. علاوه بر گرفتن لیسانس در رشته‏های ادبیات و بیولوژی از دانشگاه‏های امریکایی و فرانسوی بیروت، به اخذ مدارک مهندسی راه و ساختمان، مهندسی برق و مهندسی معدن نیز نایل آمد. در رشته‏های ریاضی، ستاره‏شناسی، پزشکی و حقوق هم تحصیلات دانشگاهی داشت و سرانجام در 25 سالگی، مدرک دکتری فیزیک را از دانشگاه سوربن پاریس دریافت کرد.

خدمات علمی استاد شامل چه مواردی می‏شود؟

استاد با فعالیت‏ها و تلاش‏های خستگی‏ناپذیر در دو نسلِ کاری، هفت نسل استاد و دانشجو تربیت کرد که بسیاری از آنان هم‏اینک از اساتید نامور دانشگاه‏های ایران و پیشرفته‏ترین مراکز علمی جهان هستند. علاوه بر آن، می‏توان به این موارد اشاره کرد: تأسیس دارالمعلمین عالی در تهران و تدریس در آن، تأسیس دانش‏سرای عالی و تدریس فیزیک و مکانیک، ایجاد نخستین آزمایشگاه علوم پایه در کشور، آغاز واژه‏گزینی فارسی و برابرسازی علمی، ایجاد انجمن زبان فارسی و بنیان‏گذاری فرهنگستان زبان، ریاست انجمن فیزیک ایران، طرح تأسیس دانشگاه تهران و تدوین اساس‏نامه آن، تأسیس دانشکده فنی، تأسیس دانشکده علوم، تأسیس اولین رصدخانه نوین در ایران، راه‏اندازی نخستین مرکز زلزله‏شناسی کشور، پایه‏گذاری مدارس عشایری و تأسیس نخستین مدرسه عشایری در ایران، تأسیس و ریاست مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، راه‏اندازی نخستین لیزر ایران، تأسیس و راه‏اندازی رآکتور اتمی دانشگاه تهران و ایجاد سازمان انرژی اتمی، استفاده از انرژی خورشیدی در ایران، خریدن زمین در کره مریخ به نام ایران به عنوان سومین کشور دنیا و حضور در نخستین کنفرانس بین‏المللی حفظ لایه اوزون در سال 1312 شمسی.

دکتر حسابی، راه رسیدن به خودکفایی و استقلال را در چه می‏دید؟

در تشویق به فراگیری علم و انجام پژوهش‏های علمی، تمام سال‏های عمر پربارش را هم در این راه صرف کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در راستای قطع نیاز به خارجیان، دو واحد پژوهشی صنعتی را تأسیس و راه‏اندازی کرد که حاصل آنها، بیش از پنجاه مورد نوآوری در رشته‏های مکانیک، هیدرو دینامیک، استفاده از انرژی‏های نو و نامحدود، الکترونیک، فیزیک و اپتیک فیزیک با برخورداری از سیستم‏های هوش مصنوعی است.

آقای دکتر در مورد توانایی زبان فارسی برای زبان علمی شدن چه نظری داشت؟

استاد براساس اعتقاد عمیق به حفظ هویت ملی، هم‏بستگی آحاد کشور و احترام به داشته‏های تاریخی ایرانیان، نگاهبانی از زبان فارسی در برابر هجوم واژگان بیگانه را واجب می‏شمرد و بر همین اعتقاد، به مدت هفتاد سال، مطالعات گسترده‏ای در زمینه ریشه‏یابی و برابرسازی علمی انجام داد تا کتاب‏های علمی روز ایران، به زبان فارسی نگاشته شود و دروس نوین به این زبان، تدریس گردد. با این نگاه بود که رساله بی‏نظیر توانایی زبان فارسی را تدوین و بر اساس محسبات دقیق ریاضی ثابت کرد که زبان فارسی، از ظرفیت بی‏پایانی برای تبدیل شدن به زبان بین‏المللی برخوردار است.

مایلیم با نمونه‏هایی از اخلاق و عادات نیک استاد آشنا شویم

ایشان بسیار خوش‏رو، فروتن و باوقار بود. کم سخن می‏گفت و بسیار می‏اندیشید. قناعت و صرفه‏جویی، از ویژگی‏های اخلاقی ایشان بود. به همه چیز به عنوان نعمت الهی نگاه می‏کرد. به همسر و فرزندانشان عشق می‏ورزید و احترام بسیاری برای آنها قائل بود. هر شب، دو ساعت را به آموزش مطالب گوناگون و پاسخ‏گویی به سؤالات درسی فرزندانشان و ساعتی را هم به آموزش فرزندان همسایگان، اختصاص می‏داد. اشتیاق فراوانی به فراگیری دانش داشت، به‏طوری که ساعات پایانی عمرش را هم که به دلیل بیماری قلبی در بیمارستان ژنو بستری بود، با مطالعه سپری می‏کرد. این یادآور حدیث معروف پیامبر اعظم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله حضرت محمد است که فرمود: ز گهواره تا گور دانش بجوی. خانم پرستار آن‏جا که می‏بیند آقای دکتر حسابی بدون توجه به غذایی که برایش آورده‏اند، مشغول مطالعه علمی هست، عکسی را به یادگار می‏گیرد و با شگفتی اذعان می‏کند در سی سال خدمتش، به چنین موردی بر نخورده بوده است.

در مورد ایمان و اعتقادات دینی آقای دکتر هم مطالبی را بفرمایید.

اعتقادات مذهبی در وجود آقای دکتر حسابی، ریشه‏ای عمیق داشت. دلیل آن هم انس و الفت دیرینه ایشان با قرآن کریم از دوران کودکی بود. در مباحثاتش به قرآن مجید و روایات، به عنوان شواهد و دلایل محکم، استناد می‏کرد. معتقد بود که طبیعت، تحت آهنگ موزون و عرفانی خود، در حال نیایش است.
استاد، همسر خویش را از خانواده روحانی حائری برگزید و فرزندانشان را از کودکی، ملزم به فراگیری و انجام فرایض دینی با لهجه صحیح عربی می‏کرد. من و خواهرم به احترام مادر، نمازمان را اول با ایشان می‏خواندیم و بعدا همراه با پدرمان و به لهجه صحیح عربی. در سال‏های پیش از بلوغ که به سن تکلیف نرسیده بودیم، به خاطر نماز خواندنمان دو ریال پاداش می‏گرفتم و اگر در اول وقت می‏خواندیم، پنج ریال. در مورد روزه هم اگر کامل روزه می‏گرفتیم، پاداشمان یک تومان بود.

آیا تقیّدشان به اجرای فرایض دینی، نمود بیرونی هم داشت؟

بله. در کلاس‏های درس استاد، خانم‏های دانشجو با دامن، جوراب، یقه‏های بسته و روسری‏های مناسب، حاضر می‏شدند. شهید دکتر مصطفی چمران که دانشجوی ایشان در دانشکده فنی بود، می‏گفت که دانشجوهای پسر هم خودشان را مقید به پوشیدن کت در کلاس آقای دکتر حسابی کرده بودند، به طوری که اگر دانشجویی کت نداشت، برای ساعتی، آن را قرض می‏گرفت.
در ماه مبارک رمضان، کلاس‏های درس دانشگاه را نیم ساعت قبل از اذان مغرب، تعطیل می‏کرد تا دانشجویانش بر سر سفره افطاری که آقای دکتر تدارک دیده بود، حاضر شوند. پس از افطار هم تا نزدیکی‏های سحر، با دانشجویانش در آزمایشگاه، کار می‏کردند. به کسانی هم که تا سحر می‏ماندند، تعدادی مغز بادام به عنوان سحری می‏داد.

در تجلیل از خدمات علمی ایشان چه اقداماتی صورت گرفت؟

در پی تلاش‏های بی‏وقفه استاد در زمینه‏های گوناگون علمی و فرهنگی، بزرگ‏ترین نشان‏های علمی کشور فرانسه به ایشان اعطا شد. سال 1350، استاد ممتاز دانشگاه تهران شناخته شد و سال 1366 هم در کنگره شصت سال فیزیک ایران، از خدمات ایشان به عنوان پدر علم فیزیک و مهندسی نوین ایران، قدردانی به عمل آمد.

و بالاخره، انرژی هسته‏ای حق مسلم ماست!

فکر تأسیس مرکز انرژی اتمی ایران، در اوایل سال1331 از سوی استاد، به صورت یک آرمان مهم شکل گرفت. از کوچک‏ترین اقدامات، یعنی طرح مسئله و نامه نگاشتن به مسئولان گرفته تا مهم‏ترین آنها را به تنهایی آغاز کرد؛ چرا که بخش عمده‏ای از مطالعات و پژوهش‏هایش در زمینه انرژی اتمی بود و از اهمیت بی‏نظیر آن در آینده آگاهی داشت. ضمن آنکه استاد دیگری هم در آن روزگار وجود نداشت که با این دانش آشنا باشد یا تحصیلاتی در خارج از کشور داشته باشد. نخستین گام اجرایی را یک سال بعد برداشت؛ هنگامی که در دانشگاه تهران، فیزیک تدریس می‏کرد. به مسئولان دانشگاه پیشنهاد می‏کرد که مقدمات ایجاد یک مرکز اتمی را فراهم آورند. سال1333 مبلغ یک میلیون تومان از بودجه گروه فیزیک، برای تهیه وسایل و سفارش بعضی از اسباب‏های آزمایشگاه اتمی، به کشورهای خارجی منظور می‏شود. سفارش‏دهنده می‏بایست آگاهی‏های علمی کافی از انرژی اتمی داشته باشد. به همین دلیل استاد، خودش این کار را انجام می‏داد.
دو اتاق در دالان طبقه اول دانشکده علوم، برای شروع به کار مرکز اتمی، اختصاص می‏یابد که در ردیف مقابل اتاق رئیس دانشکده (اتاق دکتر حسابی) قرار دارد. استاد می‏گفت: «در آن سال‏ها، فقط سه ـ چهار کشور بودند که انرژی اتمی را مورد توجه قرار داده بودند و ما زودتر ار بسیاری کشورهای دیگر، شروع کرده بودیم، اما کمکی از سوی مسئولان وقت برای این مهم نمی‏شد. بودجه آزمایشگاه دانشکده علوم که بسیار محدود بود، برای کارهای جاری استفاده می‏شد. بنابراین، همکارانمان خیلی تعجب کرده بودند که چه‏طور توانستیم با این پول کم، علم جدیدی را در ایران، پایه‏گذاری کنیم».

علی ادیب قفقازی